Sinds de EU-sancties tegen Rusland in 2022 is de Nederlandse goederenexport naar Rusland fors gedaald. Onderzoek van het CBS, uitgevoerd samen met de Rijksuniversiteit Groningen, laat echter zien dat een deel van deze handel niet is verdwenen, maar via omwegen alsnog zijn bestemming lijkt te bereiken. Een recente rechtszaak illustreert hoe zo'n omzeilingsroute er in de praktijk uitziet.
Wat het onderzoek laat zien
De Nederlandse goederenexport naar Rusland lag in 2023 zo'n 63% lager dan het gemiddelde over 2018-2021. Tegelijkertijd nam de export van gesanctioneerde goederen naar zeven landen met een verhoogd risico op sanctieomzeiling juist toe: Armenië, Kazachstan, Kirgizië, Mongolië, Servië, Turkije en Turkmenistan.
Opvallend is welk type bedrijf achter deze exportstroom zit. Het CBS signaleert dat opvallend veel jonge, kleine bedrijven — die vóór 2022 deze producten nog helemaal niet exporteerden — na het instellen van de sancties zijn begonnen met exporteren naar deze landen. Deze bedrijven treden daarbij vaak op als tussenhandelaar voor goederen die ze niet zelf produceren, wat duidt op een rol als doorvoerstation in een langere handelsketen.
Een concrete zaak
Hoe zo'n omzeilingsroute in de praktijk werkt, blijkt uit een recente strafzaak waarin de rechtbank twee personen veroordeelde wegens overtreding van de Sanctiewet. Voor de Russische inval werden de betreffende goederen — waaronder computerchips en andere dual-use producten — rechtstreeks naar Rusland geëxporteerd. Na het instellen van de sancties verschoof de handel naar landen zonder handelsbeperkingen met Rusland, die als doorvoerpunt fungeerden.
Kenmerkend voor de constructie was het gebruik van meerdere tussenpersonen en tussenbedrijven om de goederenstroom zo complex mogelijk te maken. De zaak kwam aan het licht doordat een bank een ongebruikelijke transactie meldde. Nader onderzoek bracht een abrupte wijziging in het klantenbestand rond het moment van de invasie aan het licht, evenals Russische aandeelhouders bij de ontvangende bedrijven. Onderzoek naar de vervolgklanten in de keten wees uit dat de goederen vermoedelijk alsnog in Rusland terechtkwamen.
Rode vlaggen om op te letten
Uit zowel het CBS-onderzoek als de rechtszaak zijn concrete signalen te destilleren die om extra aandacht vragen:
- Nieuwe klanten in risicolanden — een plotselinge nieuwe afzetmarkt in een land dat bekendstaat als omzeilingsroute, zeker kort na een sanctiepakket.
- Tussenhandel zonder duidelijke functie — een koper die het product zelf niet produceert of gebruikt, en waarvan onduidelijk is waarom deze als tussenpartij fungeert.
- Complexe ketens met veel tussenpersonen — hoe meer schakels tussen exporteur en eindgebruiker, hoe lastiger het eindgebruik te verifiëren is — en hoe groter de kans dat dit doelbewust zo is ingericht.
- Onduidelijke eigendomsstructuur — aandeelhouders of UBO's met banden naar het oorspronkelijke sanctieland.
- Abrupte verandering in klantenbestand — een nieuw klantenpatroon dat samenvalt met de invoering van sancties.
Praktijkvoorbeeld
Een Nederlandse leverancier van elektronicacomponenten ontvangt een order van een nieuwe distributeur in Kazachstan. Het orderpatroon en de productspecificaties komen sterk overeen met wat voorheen naar een Russische klant werd geleverd, maar die relatie is na 2022 beëindigd. Zonder nader onderzoek naar de eindbestemming en de achterliggende eigendomsstructuur van de nieuwe afnemer loopt de leverancier het risico dat de goederen alsnog, via een omweg, bij de oorspronkelijke eindgebruiker terechtkomen.
Veelgestelde vragen
Betekent export naar deze zeven landen automatisch een probleem?
Nee. Het gaat om landen met een statistisch verhoogd risico op sanctieomzeiling, niet om een verbod. Wel vraagt export van gevoelige goederen naar deze bestemmingen om grondiger onderzoek naar de eindgebruiker.
Hoe controleer ik of een tussenhandelaar een legitieme rol heeft?
Door te onderzoeken of de tussenpartij een aantoonbare operationele rol heeft (opslag, verwerking, distributie) en niet louter fungeert als doorgeefluik zonder economische toegevoegde waarde.
Wat als mijn bank om extra informatie vraagt over een transactie?
Neem dit serieus: banken screenen zelf steeds strenger op signalen van sanctieomzeiling. Een tijdige en onderbouwde reactie voorkomt vertraging en verkleint het risico op verdere vragen.
TradeRisk ondersteunt bedrijven bij export control en eindgebruikersonderzoek, inclusief de beoordeling van bestemmingslanden en tussenpartijen in de handelsketen. Lees ook meer over wat end-use screening inhoudt en wat dual-use goederen zijn.